In gesprek met: Ton Lathouwers
Mei 2008, Over roeping, zingeving, impasse, Kwan Yin en de schoonheid in ons hart.
Je vraagt me om iets te zeggen over roeping. Roeping en zingeving. Als je naar het woord roeping kijkt, dan herken je daar het woord 'roepen' in. Een innerlijke ervaring alsof je geroepen wordt. Alsof je door iets geraakt wordt. Alsof je iets ziet, ervaart of voelt en direct weet: dit moet mijn weg zijn.
Van natuur- en wiskunde naar Dostojevski
Ikzelf probeer serieus om te gaan met wat ik voel, ook al gaat het tegen alles is. Om een voorbeeld te geven uit mijn eigen leven: ik werd ervoor klaargestoomd om wiskunde te studeren, daar had ik goeie cijfers voor. Maar ik was geïnteresseerd in Russische literatuur, vanaf de middelbare school al. Ik wist op dat moment niet eens dat je Russisch kon studeren, maar wat ik graag deed was poëzie en romans lezen. Die wiskunde vond ik vreselijk. Ik heb mijn kandidaats gehaald, maar ben toen van studierichting veranderd. Naar een richting die ik als mijn roeping ervoer.Iedereen zei; je bent stapelgek, daar krijg je geen werk mee. Ik ben Russische literatuur gaan studeren, zonder er rekening mee te houden of ik daar ooit werk mee kon krijgen. Tweeëntwintig was ik. Ik was geboeid door Dostojevski.
Middelbare school
Eigenlijk begon het toen ik nog jonger was. Op de middelbare school hadden wij een leraar, die geen les kon geven. Die las stukken voor. Van en over Dostojevski. Dat iemand zo over het leven kon denken, dat was een heel nieuwe ingang. Ik was vijftien. En wat een onmogelijke vragen. Zoveel leed, wat doe je met zoveel vragen. Zijn we wel vrij? Schoonheid is er, maar ook verschrikking.Waarschijnlijk heeft die leraar daar zelf erg mee gevochten en heeft hij ons daarmee opgezadeld, maar voor mij ging er een wereld open. Ik werd diep geraakt. Er gingen vragen open. Pas toen ik tweeëntwintig werd, voelde ik: dit is mijn weg. En tegen alle adviezen in, ook die van mijn vader die het belachelijk vond, ben ik Russisch gaan studeren. Voelde het als mijn roeping om te luisteren naar wat de literatuur tot uitdrukking brengt.
Doctoreren bij professor Fortmann
Later ben ik gaan doctoreren bij professor Fortmann in Nijmegen (vergelijkende cultuur en godsdienstpsychologie) Hij was katholiek priester en stelde heel diepe zingevingvragen en zag tegelijkertijd dat de traditionele kerken het antwoord hierop niet meer konden formuleren.Ik heb het aan professor Fortmann te danken dat ik naar de literatuur ben gaan kijken. Dat ik me gewijd heb aan ‘het gehoor geven’. Het luisteren naar de vragen die de literatuur stelt. Fortmann was ook de eerste in Nederland die schreef over de ontmoeting tussen Boeddhisme en Christendom. Tussen Oost en West, maar hij schreef allereerst over ‘het gehoor geven’. Over de roep van de literatuur; horen welke vragen de literatuur stelt. Eerst Dostojevski, later kwam de Westerse literatuur erbij. Voor mijn vak bestudeerde ik vooral de Russische literatuur.
Tegen de logica van het denken in; Inlichtingendienst en literatuur
Na mijn doctoraal ben ik in militaire dienst 'geroepen'. Gewoon voor mijn nummer; later kon ik als burger blijven. Ik had geen fluit te doen, maar dat wisten zij niet, ik deed alsof. Aan mijn bureau, bij de inlichtingendienst, heb ik heel veel gewerkt aan de Russische literatuur. Artikelen geschreven, lezingen gehouden. Ik schreef essays voor literaire tijdschriften als Streven, Cultuurleven en in religieuze periodieken. Literatuur als getuigenis; vragen naar de diepste zingeving. Uitdrukkingen van soms diepe intuïtie over wat het leven is. Ontdekkingen en innerlijke stappen die je doet tegen alle logica van het denken in.Maar dat waren nooit christelijk geformuleerde vragen. In de Sovjet-russische literatuur waren het bijna altijd atheïstisch geformuleerde vragen. Je mocht in de Sovjet Unie niet eens religieus zijn. Ik weet niet hoe het kwam dat ik door die onmogelijke vragen geboeid was. Dat kun je niet psychologisch verklaren. Het was er. Die leraar op de middelbare school met zijn gestamelde woorden heeft ermee te maken en het zal mijn eigen gevoeligheid zijn geweest. Dit is mijn unieke roeping.
Werkelijke zingeving
Het diepste van de literaire getuigenissen (ik vond dat het eerste bij Dostojevski) is dat we het leven niet kunnen verklaren. Het zoeken van werkelijke zingeving mondt altijd uit in een eenzame weg, waarbij je niet terug kunt vallen op de antwoorden van een ander, ook niet op de literaire antwoorden. Er kunnen verwijzingen zijn. Maar aan de vragen heb je vaak het meest.Op die eenzame zoektocht bots je op muren. Auschwitz, daar loop ik op te pletter. Dat mensen suïcide plegen, dat er kinderen gemarteld worden. Verstandelijk heb ik daar geen oplossing voor. De verwijzingen in de literatuur daarover, ook de atheïstische Sovjet literatuur, vond ik indrukwekkend. Tegen alle logica in schrijft een Joods schrijver, Konstantinovski, die al zijn familie verliest in Auschwitz:
Kan ik dit aanvaarden: dat het voorgoed voorbij is?Ik was zo getroffen toen ik dat las. Hij was een atheistische schrijver uit 1970, die zo'n oervertrouwen uitspreekt dat het onmogelijke toch mogelijk is. Het is precies wat Dostojevski beschrijft en waar mijn leraar op de middelbare school over sprak. Dat je in het leven soms voor een muur staat. En die is voor iedereen anders. En dat je altijd moet blijven bij het woord van je hart. Als de hemel zwijgt, ja de hemel zwijgt, wat zegt dan de stem van je hart?
Wil ik dan in mijn hart het onmogelijke?
Ja, ik wil het onmogelijke.
Universiteit van Leuven
Doordat ik erover schreef en lezingen gaf, ben ik tenslotte op de Universiteit van Leuven terecht gekomen, waar ik nog meer ruimte had om dit uit te dragen. Maar als ik bij de Luchtmacht gebleven was, had ik het ook gedaan.Professor Fortmann zocht allereerst de dialoog van de 'religieuze intuïtie', van zijn eigen christelijke traditie, met de literatuur en de kunst. Diezelfde Fortmann bracht mij in aanraking met het Boeddhisme. Hij bleef benadrukken: 'we moeten ook luisteren naar de stem van andere culturen. En andere religies.' Voor hem was dat allereerst het Verre Oosten. Vlak voor zijn dood schreef hij het kleine indrukwekkende boekje ‘Oostersche renaissance’. Over de ontmoeting tussen Oost en West.
Innerlijke diepte en de grenzen van het verstand
Onze cultuur is enorm eenzijdig. Geld verdienen, economische belangen. Er is bij ons in het Westen iets verloren gegaan. Een innerlijke diepte. Het is natuurlijk niet allemaal fout wat hier gebeurt. Het leven wordt leefbaar gemaakt met het verstand. Maar er is tegelijkertijd een gemis aan diepte. En die diepte signaleerde hij in de wijsheid van het Oosten.Hij schreef: 'Het Oosten kan leren van ons. Hoe pakken we de wereld aan, technisch, wetenschappelijk? Maar wij kunnen van het Oosten leren 'luisteren'. Hoe luister je naar je hart? Naar ons diepste verlangen, dat ik nooit onder woorden kan brengen.'
Uiteindelijk gaat het om het oerverlangen en het oervertrouwen dat alles goed komt voor iedereen. Al weet ik niet eens wat dat betekent, dat 'alles goed komt'. ‘t Kan voor de een zijn het probleem van de dood, waar je levensgroot invalt als er dierbaren verdwijnen. Reikt liefde over de dood heen? Reikt het leven over de dood heen? Het kan zijn dat het gaat over je eigen mislukkingen, je falen, je eigen tekortschieten. Is dat het laatste woord of is er iets als vergeving, iets dat ons draagt, als wij onszelf niet meer kunnen dragen? Is er iets waar je nooit uit kunt vallen? 'Luister voor deze vragen naar de literatuur, maar luister voor deze vragen ook naar de stem van het Oosten, maar luister allereerst naar de stem van je hart dat om wedergeboorte roept,' schrijft Fortmann.
De taal van het Boeddhisme leren verstaan
Toen ben ik me ook in het Oosten gaan verdiepen, altijd in combinatie met de literatuur. Ik heb de stem van het Boeddhisme nooit losgezien van de stem van kunst en literatuur in het Westen. Kunst en literatuur zijn voor mij het eerste getuigenis. Daardoor heb ik de taal van het Boeddhisme leren verstaan. Die bij elkaar brengen, zie ik ook als een deel van mijn roeping. Duidelijk maken dat het hier gaat om iets dat universeel is.
Maar er dreigt ook gevaar in de huidige interesse voor het Oosten. Je kunt tegenwoordig 10 Boeddha’s voor 5 euro kopen in elk warenhuis. Iedereen praat over Zenboeddhisme en over spiritualiteit, terwijl het gaat over een fundamentele innerlijke ommekeer en een even fundamentele grenzeloze solidariteit.
In 1971 kwam ik in Japan en voelde me in alle opzichten van mijn leven verloren. Mijn huwelijk was naar de knoppen, ik was professor, maar daar had ik ook geen werkelijke zingeving aan kunnen ontlenen. Het zit hem niet in het baantje dat je hebt of in je werk. Het zit hem veel dieper. Daar in het Oosten kwam ik in aanraking met een prof die filosofie gaf aan de universiteit in Japan, maar tegelijkertijd ook Zenmeester was en het Westen zeer goed kende.
Hij had bovendien, wat uitzonderlijk is voor een boeddhist, een doctoraat in de Westerse theologie. En het wonderlijke was dat Dostojevski voor deze man een van de belangrijkste vertolkers is van die diepste grond van het bestaan waarover wij het hier hebben. Deze grote vernieuwer van Zen zegt letterlijk: 'Ik ken geen enkel boek over Zen wat zo diep de kern van het Zenboeddhisme raakt als Dostojevski.'
Ik ben altijd bezig met de brug tussen Oost en West. Het heeft geen zin om een exotische sfeer naar het Westen te halen. En doen of daar de redding vandaan komt. Het leeft overal. Het is niet afhankelijk van degene die ooit Boeddha was. Het leeft in jou, in mij, in ons.
'Ik heb geluisterd'
Luister naar de roep van de universele klanken. Ook in gewone ontmoetingen met doodgewone mensen, die het vaak zo ontroerend formuleren. Ik kom regelmatig mensen tegen die er nooit een boek over hebben gelezen en op hun eigen manier onder woorden brengen wat ik nu zeg. Als ik doodga (duurt wat mij betreft nog wel een jaar of dertig) dan zal ik tevreden zijn als ik menselijkerwijs gesproken kan zeggen: ik heb geluisterd, heb dat geprobeerd, ik weet niet of dat altijd is gelukt, er zijn altijd valkuilen. Maar ik heb geluisterd ook als menselijkerwijs de perspectieven nihil waren.Impasse en de schoonheid in ons hart
Dat was bij mijn keuze voor het Russisch. Dat leek nauwelijks toekomstperspectief te geven. Toch heb ik daarmee een baantje gekregen, een baantje op de universiteit, een baantje bij de luchtmachtstaf. En door een wonder ben ik prof geworden in Leuven. Als ik dood ben, zal ik blij zijn dat ik datgene uitgedragen heb wat mij werkelijk raakte. Vooral omdat ik echt denk dat wij in het Westen, en misschien wel overal, in een grote impasse zitten. Nogmaals onze cultuur is oppervlakkig, materialistisch. In veel opzichten banaal. Er is iets uit ons blikveld verdwenen.Nog altijd, zelfs als ik moe ben of down, blijk ik hierover een lezing te kunnen houden, dan kom ik weer 'bij'. Je vroeg zojuist iets over de dood, wel, ik ben ervan overtuigd dat de dood de bevrijding is van alle beperkingen. Van alle bekende dingen en de bekende dingen zijn toch altijd beperkend, hoe mooi ze ook zijn. Wat bekend is, is eigenlijk gestold. De dood is de ingang tot wat oneindig veel groter is, meer kunnen we niet zeggen.
Dat alles heeft precies te maken met die innerlijke ommekeer. 'De hemel zwijgt en je hebt alleen de stem van je hart,' zo formuleerde Dostojevski dit ooit. Alles zit tegen en toch daarbij blijven. En als we onze ogen open hebben, zien we dat er heel veel niet goed is. Verschrikkelijke realiteiten als oorlog, geweld, verkrachting, wanhoop. Maar er is tegelijk ook schoonheid. Die tegenstelling blijft een paradox, een mysterie.
Er zijn heel veel dingen die nu in dit leven niet goedkomen. Als iemand zelfmoord pleegt, na een wanhopig leven, dat is iets waar we geen vrede mee kunnen hebben. We kunnen natuurlijk afgestompt raken en zeggen: ik wil het niet zien. Maar we kunnen er ook open voor blijven en diep geschokt zijn. En daar kan het gebeuren. Juist waar je heel diep geraakt bent en machteloos lijkt. Want dan bots je op een muur. Dostojevski zegt: 'dat is de muur van de logica. De muur van de natuurwetten, van de psychologische wetten, van evidenties die ons suggereren dood is dood.'
De muur van de logica
De muur van de logica houdt ons voor: 'We kunnen het verleden niet herroepen, we kunnen zo'n gebeuren als een zelfmoord niet ongedaan maken. Er is geen uitkomst meer. Buigen dus voor die muur, capituleer.' We hebben in onze cultuur de neiging om te buigen voor de logica, voor alles wat bewezen wordt, wat verklaard wordt, wat in kaart gebracht wordt. Maar het diepste, ons hart, is nooit in kaart te brengen. Dat is de ontdekking van Dostojevski. Hij zegt letterlijk: 'Dan steek ik de tong uit tegen die muur. Die muur kent wellicht honderdduizend mogelijkheden, maar mijn hart reikt naar oneindig veel mogelijkheden.' Ons hart verlangt dat alles goedkomt voor iedereen, zelfs allereerst voor iemand die het leven niet meer aankon en eruit stapte.Datzelfde idee van de muur kom je tegen in het Zenboeddhisme. Het belangrijkste boek uit het Zenboeddhisme heet ‘Muur zonder poorten’. Iedereen staat in zijn leven soms voor een muur die suggereert 'er is geen uitweg'. Maar er is een uitweg, altijd. Dat staat trouwens ook in de Psalmen: 'Met de hulp van de Allerhoogste zal ik zelfs komen over de hoogste muur.'
Kwan Yin
Dat schilderij dat bij jullie thuis hangt, brengt dit prachtig tot uitdrukking. De moeder Gods die afdaalde in de hel na het laatste oordeel, naar een verhaal van Dostojevski. Dit laatste oordeel lijkt te zeggen: 'Dit is definitief.' Maar nee, zij luistert naar de stem van haar hart, dat zegt: ‘Niets is definitief.’ Zij daalt af naar de hel om iedereen, zonder uitzondering, te redden. En iedereen werd gered. Dat is de regel die mij het diepste trof bij mijn leraar op de middelbare school. Als er redding is, dan voor iedereen.
Als er redding is, dan voor iedereen. Dostojevski dacht dat dit verhaal van de Moeder Gods uit een oude Russische legende kwam, maar naderhand toen ik Russisch ging studeren, ontdekte ik dat het ging om een christelijke parafrase van een oude Boeddhistische tekst over Kwan Yin. De vrouwelijke gestalte die in het Boeddhisme het grenzeloze mededogen uitbeeldt.
Ook een schrijver probeert in zijn werken dikwijls zijn diepste vragen en nood uit te drukken. En roept dus eigenlijk ook om uitkomst. Hij of zij laat situaties zien die voor hem of haar onaanvaardbaar zijn. Met alle wreedheid. alle hoop en alle verlangen. In het christendom heeft dat in de Bijbel een specifieke vorm gekregen. De literatuur en kunst laten een ander getuigenis zien. Boeddhisme is een derde getuigenis. Hindoeïsme een vierde.
De nood en het luisteren zijn universeel en daar middenin staan jij en ik en iedereen. En we worden uitgedaagd om de unieke keuze van ons hart te volgen. Desnoods tegen alles in.
Een jonge Ton Lathouwers in een voor ons ongebruikelijke pose.
In gesprek met:
Ton Lathouwers (1932)
