In gesprek met: Bert van Bolderick
September 2006
Over werk en ouder worden, zelfinzicht en de dood
Bert van Bolderick is een van onze oudste vrienden, nooit voorspelbaar, eigenzinnig, maar bovenal zeer beminnenswaard. Hij heeft veertig jaar bij Centraal Beheer gewerkt; waar hij ooit begon als schadecorrespondent, daarna afdelingschef werd, hoofd opleidingen en na diverse directeurschappen eindigde als directievoorzitter bij Centraal Beheer Achmea en FBTO. Afgelopen april (2006) ging hij met pensioen. Hij was toen eenenzestig.Werken vanuit de relatie
Bert: Wat mensen met elkaar hebben in het werk, is altijd belangrijker dan hun leeftijd. De relatie tussen mensen is heel belangrijk. Je ziet echter maar zelden dat mensen die relatie als leidend zien. Veelal wordt er in werk gefocust op inhoud, targets en doelen. Als je de relatie als leidend principe neemt, kantel je eigenlijk alles. Dan wordt het veel belangrijker wie je zelf bent en wie de ander is. Daaruit ontstaat een nieuwe dynamiek, een nieuwe inhoud.Als je denkt en werkt vanuit de relatie, staat het doel niet vast, dan ben je met elkaar op weg. Als het doel voortkomt uit de relaties, wordt het niet eenzijdig door mij als directeur vastgesteld. Maar mensen willen over het algemeen geleid worden. Het grootste verwijt dat ik altijd kreeg als ik ergens begon, was dat ik nooit zei waar we naartoe gingen. In mijn voorlaatste baan, bij het Zilveren Kruis gaf ik leiding vanuit inzicht en intuïtie (De slagzin ‘Eerst mensen, dan regels’ is van Bert's hand).
Mijn laatste vier jaar bij Centraal Beheer Achmea, heb ik voor het eerst expliciet gemaakt hoe ik het wilde. Toen heb ik ook aan anderen uitgelegd, wat het betekent te werken vanuit de relatie.
Leeftijd als thema
Het thema leeftijd is eigenlijk wel interessant en actueel. Je leest overal over vergrijzing. Ouderenbonden verzetten zich al tegen die thematisering van het ouder worden.Vanmorgen las ik in de krant dat het CDA terug wil naar een veertigurige werkweek. De bonden zijn daar tegen. Bonden zijn toch wel een bolwerk van conservatisme, die er belang bij hebben maatschappelijke ontwikkelingen tegen te gaan.
Ik geloof zeker dat het thema leeftijd op het ogenblik een rol speelt. Ook voor dit thema geldt natuurlijk wat voor beeld je hebt bij werk. Want als de bonden zeggen: je mag wellicht niet langer dan 36 uur in de week werken of je moet op een bepaalde leeftijd stoppen; dan heb je het beeld dat werk niet leuk is.
Werk wordt zwaarder en complexeer
Ondanks het feit dat wij een heel beschaafd volk zijn, is werk voor veel mensen nog zwaar. Door de economische situatie moet er enorm gepresteerd worden. Alles wordt steeds zwaarder en complexer. In die zin ben ik wel eens blij dat ik nu aan de goede kant van de streep sta. Terwijl ik, laten we wel zijn, als directeur meer mogelijkheden had dan anderen om mijn taak te beïnvloeden, qua arbeidstijden, qua inzet en qua prioriteiten.Alle voordelen werden het laatste jaar toch wat overschaduwd door de verantwoordelijkheden. Op zich kon ik het werk goed aan, maar door de steeds groter wordende druk van presteren en de daarbij behorende verantwoordelijkheden, ben ik wel langzamerhand naar een afronding toegegroeid. Ik heb voor een jaar langer doorwerken gekozen, het officiële moment om te stoppen was zestig, maar toen was ik er nog niet aan toe. Ik heb dat jaar echt gebruikt om af te ronden en daarna was ik er ook aan toe. Het was zwaar, dat laatste jaar.
Die zwaarte heeft te maken met complexiteit van de wereld, alles wat er gebeurt, de automatisering, de globalisering, de verhoudingen, de nieuw opkomende wereldeconomie...
We waren in Nederland toch redelijk beschermd. Merken nu toch ook dat de globalisering toeslaat. Concurrentie met China en India komt op. Wij zullen daar als Europa toch ook een slag in moeten maken. De hegemonie van Amerika is niet meer vanzelfsprekend.
Geglobaliseerd en prestatiegericht
Er wordt vooral veel van organisaties gevraagd. Wat wij vroeger moesten verantwoorden, was gewoonweg een makkie. Vaak werd gewoon aangenomen wat je zei. Maar de laatste twee jaar moest elke euro verantwoord worden.Alles wat je als plan indiende, moest gerealiseerd worden. Je moest ook een plan B hebben, als plan A niet lukte. Je verantwoordelijkheid lag meer en meer bij de financiële kant. Kijk maar naar de boekhoudschandalen in de Verenigde Staten. Ahold. Elk bedrijf wordt tegenwoordig gevolgd. Via de T.V. Je hebt RTL7, je hebt de financiële rubrieken in kranten.
Dat gold zeker ook voor mij. De verantwoordingsplicht werd steeds groter en hoe ik mijn verhaal begonnen ben, dat het meer gaat om de relatie dan om de inhoud, werd steeds minder belangrijk. Je werd een soort verantwoordingsobject. Alle omstandigheden eromheen, we zijn een enorme geglobaliseerde, prestatiegerichte maatschappij geworden, dat maakt leeftijd kwetsbaar.
Jong versus oud
Ja, toch is leeftijd ook relatief. Men zegt hier in ons land: ‘Je bent zo oud als je je voelt’. Als je je in acht neemt qua leefstijl, kun je veel aan. Maar als mensen morsig met hun gezondheid omgaan, wordt dat snel minder. Bijvoorbeeld slechte eetgewoontes. Ik mag dan geen enthousiaste sporter zijn, ik heb wel altijd aan beweging gedaan.Wat veroudering betreft, ik kan me herinneren dat ik relatief veel jonge mensen tegenkwam bij Achmea, de leeftijd is relatief laag daar. Ik heb mezelf ook heel lang jong gevoeld. Ik ben me pas echt gaan realiseren dat er iets speelde toen ik negenenvijftig was.
Pensionado's
Er was een bijeenkomst van het Zilveren Kruis en er waren drie wat oudere directeuren. Hans Vischer, Gaston Sporre en ik. Wij werden een beetje neergezet als pensionado’s en ik trok me dat het meeste aan. Er werd een liedje over ons gemaakt en we werden een beetje belachelijk gemaakt. Ik kon daar slecht tegen. Hans Vischer lachte hartelijk.Toen had ik al ergens in mijn hoofd: Ik bepaal zelf wanneer ik wegga en niet de pensioengerechtigde leeftijd. Het werd uiteindelijk een jaar later. Maar dat was precies goed. Ik heb me niet laten bepalen door de officiële pensioendatum. Het is prettig dat het me gegund is. Het zijn overigens niet alleen de relaties die dat bepaald hebben, maar vooral het succes van zaken.
Zelfinzicht, -reflectie en -ontwikkeling
Zelfinzicht tijdens je ontwikkeling als mens is heel belangrijk. Zelfontwikkeling op een late leeftijd is zeer bedreigend. Dan ga je door een hel, denk ik. Dan worden er zoveel lagen aangeraakt die niet zijn ontwikkeld.Er is uiteindelijk maar één krachtig zelfreflectiedwangmiddel, dat is de dood. In mijn eigen optiek zou de dood een meer navrante betekenis moeten krijgen in positieve zin. De dood is er om te leren. Het is een weggestopt fenomeen. Het is angstig, mensen stoppen het weg. Het is verscheurend.
De dood als transformatie
Als je al een leven lang niet aan zelfreflectie hebt gedaan, zou de dood een middel zijn om daarmee in contact te komen. Maar vaak is het ook weer zo dat religies dat in de weg staan. Ze proberen je op een bepaalde manier te verzoenen met de dood, die niet menselijk is. Het wordt vergoddelijkt; God is degene die over je beslist, dat ben je niet zelf.Ik zie het aan mijn schoonmoeder, ook aan mijn eigen vader. Er gaat heel veel vertroosting uit van de dood, maar niet in de betekenis die je leert door religies. Als je ook de dood ziet als iets wezenlijks waar je je mee moet verhouden en waarvan je leert, en meer inzicht in het leven krijgt, zit er veel opwekkends in. Dat geeft energie.
Vaak verstop je het en wordt je er bang van.
Boeken
Toen ik me voorbereidde op dit gesprek, kwam ik min of meer bij de dood uit. Jullie hebben me bewust of onbewust ook een beetje geholpen door mij voor mijn zestigste verjaardag dat boek te geven ( Leef-tijd, Deepak Chopra).Daarom ben ik ook boeken van Kubler-Ross gaan lezen. Via Margot Groot. Een vrouw die via dans en ballet de psychologische en trainingskant benadert, met wie ik een kostbare relatie heb opgebouwd. Via haar manier van benaderen heb ik mensen kunnen helpen met ziekteverzuim. Zij creëert draagvlak via het ballet. Zij heeft topballetmensen getraind, ook in Duitsland. Zij benadert het ouder worden via beweging.
Ik merkte dat ziekteverzuim een groot probleem is binnen een organisatie. Ik vond dat je dat op een helpende preventieve manier tegemoet moest treden. Zij werkte vanuit het lijf, niet vanuit het denken. En zij was in staat daar mensen heel snel in mee te nemen.
De dood accepteren
Ik denk dat veel haat en geweld voortkomt uit angst. En als je dat nog dieper in jezelf toe zou laten moet het te maken hebben met scheiding. Scheiding van je eigen leven. Als je meer in harmonie komt met de dood, niet vanuit religie, vanuit een idee, of vanuit een goddelijk oordeel, maar vanuit je eigen essentie, dan wordt je leven liefdevoller en meer uitgebalanceerd. Misschien kunnen we met z’n allen langer leven, kijk naar de ideeën van Deepak Chopra. Maar dan wel vanuit liefde en bewustzijn. Dat heb ik me al langere tijd gerealiseerd, maar door dit gesprek voor te bereiden, ben ik daar bewuster mee om gegaan.Kubler-Ross en Krishnamurti
Je hebt eigenlijk twee stromingen. Die van Kubler-Ross (praat over persoonlijke reïncarnatie en dat je ergens terug komt in het bekende) en die van Krishnamurti, een persoon die ik ook erg hoogacht. Hij zegt dat alles opgaat in bewustzijn. En dat de stoffelijke vorm daarbinnen vrij oninteressant is. En je bij wijze van spreken als stoeptegel kunt terugkomen.Krishnamurti maakt geen onderscheid tussen een mens en een ding. Dat heeft Chopra ook wel een beetje, omdat hij uitgaat van de relativeits theorie. Kubler-Ross is meer bezig met beschikbaarheid. Probeert mensen terug te halen. Dat vind ik toch wel een moeilijke kant. Het bestaan van een levende schaduwwereld, het dodenrijk, dat zich actief met ons, de levende wereld, bemoeit.
Dogmatisch
Ik besef wel dat ik van mijn opvoeding uit een katholiek mens ben en dus dogmatisch ben opgevoed.Ik heb ingezien dat Krishnamurti ook een man van dogma’s is. Sinds dat moment sta ik toch wel open voor andere ontwikkelingen en zienswijzen. Margot Groot en Kees Swarttouw gaan regelmatig naar Amerika en hebben daar contact met mensen die overleden zijn. Daardoor hebben ze heel veel liefde voor zieke en overleden mensen. Ze komen daar gesterkt van terug. Door Kees en Margot is er, en dat was heel hard werken voor hen, want ik geef me niet gauw gewonnen, een opening gecreëerd.
Geloven in de hemel
Het vreemde is, toen mijn moeder was overleden, zei ik: ik weet dat je in de hemel bent. Ik geloof dat helemaal niet, dat idee van het bestaan van een hemel, maar toch zei ik het met volle overtuiging en liefde.Hans Stolp, een uitgetreden dominee heeft tien jaar ervaring als pastor in een ziekenhuis in Groningen en vertelt dat ieder kind dat sterft, dit vooraankondigt door vlinders te tekenen. Tot het vijftiende zestiende jaar is een kind onverbrekelijk verbonden met dit soort ervaringen, daarna pas speelt de ratio mee. Joodse kinderen in concentratiekampen tekenden ook allemaal vlinders op de muur. De metafoor bij uitstek voor transformatie.
Zegeningen
Op weg hiernaartoe had ik de radio aan. Er werd verteld dat 70% van de Iraniërs jonger is dan 27. Wat dat betreft zitten wij in een getransformeerde beschavingsperiode. Als wij dit niet verzilveren, wie dan wel? We moeten echt onze zegeningen tellen. Het gaat erom: hoe gaan wij met onze verworvenheden om. Het gaat erom of wij ze kost wat het kost in stand willen houden op basis van macht of op basis van relatie en delen.Dromen
Ik ga al sinds het midden van de jaren tachtig met Kees Swarttouw om. En die vertelde me dat ik mijn dromen serieus moest nemen. Ik heb me tegen die gedachte verzet tot een jaar geleden.Een jaar geleden heb ik, in een heel klein zinnetje op het eind van mijn afscheidsspeech gezegd dat de gedroomde wereld de werkelijkheid is die gaat ontstaan.
De uiterste consequentie is dat als we allemaal dromen over vrede, er vrede zal zijn.
So, ‘Let it be’.
In gesprek met:
Bert van Bolderick
