In gesprek met: Arriën Kruyt
Maart 2009, Over de foute vut, vooroordelen, gesprekken met oudere werknemers en hoe belangrijk het is om jezelf blijven ontwikkelen.
Helemaal fout
We hebben het de afgelopen tien jaar helemaal fout gedaan. We hebben ouderen met VUT-regelingen laten vertrekken onder het mom dat ouderen niet zo geweldig goed meer functioneerden. Bovendien was het bevorderlijk voor de welgelegenheid voor jongeren. Die regeling, die zo’n beetje opkwam in de jaren tachtig en doorzette in de jaren negentig heb ik vanaf het begin af aan fout gevonden, om twee redenen.Twee redenen
In de eerste plaats: je liet mensen van de arbeidsmarkt verdwijnen die nog volkomen fit waren en daar betaalde je een hoop geld voor. Ik dacht toen al: dat kunnen pensioenfondsen op termijn niet betalen. Als mensen korter werken betalen ze minder premie en moeten de pensioenfondsen omgekeerd evenredig langer geld verstrekken.
In de tweede plaats: ik ben zelf twaalf jaar plaatsvervangend lid geweest van de Commissie Gelijke Behandeling (C.G.B.). Onder druk van Europa is in begin 2000 in de wet opgenomen dat je ook geen onderscheid mag maken op basis van leeftijd.
Als C.G.B. moet je ook beoordelen wat legitieme uitzonderingen zijn.
Vooroordelen
Je krijgt zoveel verhalen te horen van vakbonden en van werkgevers: ouderen zijn vaker ziek en presteren minder. Dat hebben we laten uitzoeken.Er kwam een rapport van TNO (2002) waar klip en klaar uitkwam dat oudere mensen niet vaker ziek zijn en niet vaker verzuimen en niet minder presteren. Dat dat allemaal tot de categorie vooroordelen behoort. Dat is een belangrijk rapport. Er wordt vaak naar verwezen door de C.G.B. Daarmee zet je dus eigenlijk al die seniorenregelingen op de tocht.
Gesprekken met lokale bedrijfsleven
In 2006 ben ik in Amersfoort wethouder geworden van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. En dan zie je de cijfers. Wie blijven er werkeloos? De 45- en 55-plussers. Ik heb al in 2006 een bijeenkomst georganiseerd met het lokale bedrijfsleven. Om te praten over deze categorie. Ed Nijpels van de taskforce ‘Grijs werkt’ kon niet komen. Dat was niet zo’n punt, want toen heb ik Hannie van Leeuwen uitgenodigd. Over de tachtig, zat toen nog in de eerste kamer en springlevend. Ze had er maar weinig moeite mee om het podium op te komen. Het allersterkste bewijs dat leeftijd irrelevant is.Verschillen in beleving
Je praatte met bedrijven en dan zag je dat bepaalde bedrijven begrepen dat ouderen waardevol zijn. O.a. in de zorg en in het ziekenhuis. Het ziekenhuis had het volgens mij helemaal in de gaten.De klassieke productiebedrijven veel minder. Daar heb ik er ook een paar van aan tafel gehad. Directeuren. Die komen dan langs en zeggen: we kunnen niet aan personeel komen. Heeft u nog Melkertbanen, heeft u nog ID-banen? Nee, zei ik, die regelingen zijn afgeschaft. Heeft u dan mensen in de bijstand? Ja, die heb ik. Maar het is mij gebleken dat u mensen van boven de vijftig niet eens oproept.
Meer oudere werklozen aannemen
Dan schrikken ze zich rot, dat weet zo’n directeur niet eens. Dat heeft wel geholpen. Ze zagen dat dat fout was. Toen zijn ze wel meer oudere werkelozen gaan aannemen. Je zag het ook aan de cijfers van het CWI naderland. Maar tot nu toe, gaat het met de oudere werkelozen toch beter. Al die campagnes, daar landt toch wat van. Die hebben toch wel een zeker effect. En bovendien, ze konden toch niet aan de, zeg maar jonkies komen. Dus dan gaat een werkgever ook zijn knopen tellen.Effect economische crisis
Er komt nu een andere situatie aan. We hebben nu een nieuwe economische crisis in aantocht. De vraag is hoe dat zal uitpakken. Ik denk op korte termijn heel slecht. Op lange termijn ben ik er toch wat optimistischer over. Vanaf 2011, 2012, 2013, als je naar de bevolkingsopbouw van Nederland kijkt, worden de babyboomers allemaal 65. Die zullen al dan niet doorwerken. Maar een behoorlijk deel zal toch uitstromen en er zijn weinig jongere werknemers. Dus de werkgever die weer aan personeel wil komen zal er baat bij hebben met zijn oudere werknemers door te gaan.Lastige jaren
De komende jaren worden lastig. Dat geldt in het algemeen voor de arbeidsmarkt. Nee, ik denk niet dat het zwaarder doortikt voor de ouderen. De jeugdwerkeloosheid begint nu ook weer. Bedrijven beginnen nu door niemand neer aan te nemen. Wat je hebt, dat heb je, en als je moet krimpen, moet je krimpen. Ik denk niet dat ouderen daar statistisch meer de dupe van worden dan jongeren of dertigers.Gesprekken met werknemers boven de zestig
Wat de gemeente Amersfoort zelf betreft, ik ben wethouder P & O en in dat kader heb ik kort na mijn aantreden gesprekken gevoerd met verschillende groepen mensen. Ik ben begonnen met de zestigplussers, dat waren er maar heel weinig. Door die VUT-regeling uit het verleden, die bij de overheden van kracht was, waren er enorm veel mensen vertrokken. Er was nog een minimaal aantal tussen de zestig en de vijfenzestig. Goed, ik heb die mensen toch opgeroepen voor een gesprek. Ik ging er naar toe met het lood in mijn schoenen. Ik dacht: ik krijg nu natuurlijk allemaal kritiek. Ik ken die verhalen uit de vakpers. Mensen mogen niet meer naar cursus, mensen worden niet meer serieus genomen. Ze krijgen geen nieuw computers. Ik dacht; het zal me wat worden.Uiterst gemotiveerd
Wat kom ik daar tegen: een uiterst gemotiveerde groep mensen. Allemaal prima. Hoe zit het met cursussen, zeg ik. Daar mochten ze allemaal naar toe. En hoe is het op de werkvloer, wordt je hier weggekeken? Nee, helemaal niet. Bij de gemeente is iedereen hetzelfde. En toen kwam de laatste vraag: wethouder mogen we doorwerken na ons vijfenzestigste? Ja, van mij wel. Maar dat geeft nogal wat wettelijke problemen, dat heeft met die stomme ABP te maken. Het is technisch zo dat je zo iemand eerst moet ontslaan en dan kun je hem weer aannemen. Belachelijk!Vanaf 55 jaar lag dat anders en bij vrouwen vaak weer anders
Toen heb ik gesprekken gevoerd met de categorie 58, 59 en 60. En met de categorie 55, 56 en 57. Dat waren andere gesprekken. Een aantal voelden zich genomen dat de VUT-regeling niet meer op hen van toepassing was.Daar viel me ook op dat vrouwen er vaak anders in zitten dan mannen. Ze zijn vaak later het arbeidsproces ingestapt en ze snappen dat ze een slecht pensioen krijgen, als ze niet tot hun vijfenzestigste doorwerken. Ik vind dat die categorie soms te zwaar belast is. Hebben vaak ouders en ook nog kinderen tot hun last. Ze zeggen: we zullen wel moeten.
Leeftijdsbewust personeelsbeleid
Toch is leeftijdsbewust personeelsbeleid dan een link begrip. Voordat je het weet stigmatiseer je groepen als gemeente of bedrijf. Want sommigen van die vrouwen hebben helemaal geen zorgtaak. Moet je daar specifiek in zijn? Of juist niet? Ik heb tegen het gemeentepersoneel gezegd: we hebben er belang bij dat jullie tot je 65e doorwerken en over langer valt te praten. Ook omdat wij voor bepaalde categorieën tot voor kort slecht aan personeel konden komen. Dan is het buitengewoon sneu als mensen met ervaring en met een goede arbeidsmoraal vertrekken.Uistekende Sociale Dienst en CWI
We hebben als Amersfoortse gemeente de beste sociale dienst van Nederland en we hebben een ontstellend goede CWI. Zwolle staat op de eerste plaats qua personeelsbeleid volgens onderzoekers. Met Amersfoort op de tweede plaats. Dat is gevaarlijk. Als je niet oppast, wordt je er ongelofelijk ‘denklui’ van. Je moet oppassen dat je iets intelligents blijft doen.Grote en kleine gemeenten
De vakbond beklaagt zich erover dat een hoop gemeenten geen donder hebben gedaan aan leeftijdsbewust personeelsbeleid. Dat heb ik nagelopen. Statistisch hebben ze gelijk. Je hebt grote en kleine gemeentes. We hebben totaal 470 gemeentes in Nederland. De kleintjes hebben überhaupt geen personeelsbeleid. Maar dat geldt wel voor gemeentes met meer dan 100.000 inwoners. Het gros van het gemeentepersoneel heeft leeftijdsbewust personeelsbeleid.Onevenwichtige leeftijdsopbouw
In de leeftijdsopbouw van gemeentepersoneel zie je een hele grote bubbel. In de leeftijdscategorie 45-55. Je vindt er weinig jongeren en relatief weinig mensen van 60-65 vanwege die oude VUT-regeling. Die bubbel bubbelt gewoon door, die bubbelt er op een gegeven moment uit. Je moet dus als gemeente niet alleen maar oudere mensen benoemen, je streeft er als gemeente naar een beetje een afspiegeling te zijn van je samenleving. Ook jonge mensen, ook allochtonen, ook gehandicapten. Je moet als gemeente een sfeer creëren, ook al heb je heel veel 45- en 55-plussers. Zodat jongeren voelen dat ze erbij horen en dat het niet alleen maar over de 'caravan' gaat, bij wijze van spreken.In één generatie van provinciestadje naar bruisende stad
Amersfoort zit als stad in een goede fase. De stad Amersfoort groeit volgens de prognose naar 160.000 inwoners in 2016. Dat waren er in 1978, toen ik hier kwam wonen, 80.000. Toen was het een duf provinciestadje. In één generatie tijd is het aantal verdubbeld. Veel import van dertigers. Over het algemeen een creatief slag mensen. Die hebben geweldig bijgedragen aan het klimaat in de stad en dat heeft ook weer zijn weerslag op het gemeentelijke apparaat.Regiemodel
Bovendien moest de gemeente in 1995/1996 gigantisch bezuinigen. Dat heeft geleid tot het regiemodel, zoals dat in het jargon heet. Het regiemodel is dat je alleen nog maar doet als gemeente waar je voor bent en de rest stoot je af. De hele vuilnisafvoer is verzelfstandigd, de schouwburg is een eigen N.V. geworden met een eigen raad van commissarissen en directie die voor zijn eigen zaak verantwoordelijk is. Dat leidde tot een aanzienlijke afslanking van het apparaat, dat is altijd een verbetering. We hebben veel minder ambtenaren per 1000 inwoners dan elders. Wij hebben 950 ambtenaren (850 FTE’s).Kwaliteitsdiscussies
Mijn collega in Leiden heeft 1400 ambtenaren en die gemeente heeft minder inwoners dan Amersfoort. Zo’n regiemodel dwingt je tot kwaliteitsdiscussies. Dat betekent dat ambtenaren anders moeten functioneren. Dat is lastig, hoor. Een ambtenaar hier moet controleren of het elders goed wordt uitgevoerd, Hij moet leren contracteren, hij zit in een andere rol. En soms vervallen ambtenaren in ouderwets gedrag. En stellen ze de verkeerde vraag. We hebben een mazzel met de ligging van Amersfoort. We liggen goed.Dat betekent dat we betrekkelijk gemakkelijk overal personeel vandaan kunnen krijgen. Wij kunnen kiezen. Er solliciteren nogal eens mensen bij de gemeente Amersfoort die eerst bij een andere gemeente hebben gewerkt. Dus we kunnen gemakkelijk kiezen. Dat is luxe. Dat hoort bij het wonen in het centrum van het land.
Mijn advies aan ouderen?
Blijf in jezelf investeren, Kijk naar wat je wel kan en kijk of je je werkeloze periode kunt gebruiken om je bij en om te scholen. Want kijk, deze crisis is erg, het is een verschrikkelijke crisis, je moet het niet mooier maken dan het is, maar ook aan deze crisis komt weer een eind.Mijn eigen inschatting is dat in 2011 de bodem is bereikt en dat het daarna geleidelijk aan beter gaat. Dan zullen dié mensen het redden die in hun werkeloze periode iets aan zichzelf hebben gedaan. Je moet wat aan jezelf blijven doen.
We hebben veel ZZP’ers in de stad en toch gaat de één er heel anders mee om dan de ander. Er zijn er die met nieuwe dingen beginnen. Dat is precies wat je moet doen. Een crisis leidt ook tot veranderingen in de maatschappij.
Ik weet ook niet welke kant het opgaat, maar ja, stel je er voor open. Ga niet bij de pakken neerzitten en thuiszitten en op die uitkering wachten. Want dat is zeker dodelijk.
In zijn werkkamer hangt een kusntwerk van de Irakeese kunstenaar Qassim Alsaedy die gevangen heeft gezeten.
Kruyt: 'In iedere cel in de wereld wordt op de muur gekrast. Qassim Alsaedy hield zich tijdens zijn detentie op de been door dit soort taferelen in zijn celmuur te krassen. Toen hij eenmaal vrij was heeft hij hier een kunstvorm van gemaakt. Omdat ik destijds Vluchtelingenwerk Nederland heb opgezet kwam ik met hem in aanraking en wilde graag dit werk van hem hebben.'
In gesprek met:
Arriën Kruyt (1946)
Wethouder P & O van deGemeente Amersfoort
Achtergrond info: